Geneza i główne założenia
Porozumienie paryskie (ang. Paris Agreement) to przełomowy, prawnie wiążący dokument międzynarodowy, który został przyjęty 12 grudnia 2015 roku podczas 21. Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu (COP21) w Paryżu. Weszło w życie 4 listopada 2016 roku i zastąpiło Protokół z Kioto, stając się nowym fundamentem globalnej polityki klimatycznej. Jego głównym celem jest ograniczenie wzrostu średniej temperatury na Ziemi poniżej 2°C w stosunku do poziomu sprzed epoki przemysłowej, a w idealnym scenariuszu – do 1,5°C. Porozumienie różni się od wcześniejszych ustaleń tym, że opiera się na dobrowolnych, ale sukcesywnie zaostrzanych deklaracjach składanych przez poszczególne państwa – tzw. krajowo określonych wkładach (NDC – Nationally Determined Contributions).
W przeciwieństwie do Protokołu z Kioto, który narzucał sztywne limity emisji jedynie krajom rozwiniętym, porozumienie paryskie obejmuje wszystkie strony konferencji – zarówno państwa rozwinięte, jak i rozwijające się. Każdy sygnatariusz ma obowiązek przedstawić własny plan redukcji emisji, a następnie regularnie go aktualizować, wykazując postępy. System ten ma zapewnić, że zobowiązania będą stopniowo rosły, a świat nie utknie w połowie drogi do neutralności klimatycznej. Polska, jako członek Unii Europejskiej, uczestniczy w tym procesie, realizując wspólnotowe cele klimatyczne, takie jak osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 roku.
Cele i mechanizmy realizacji
Porozumienie paryskie wyznacza trzy główne obszary działań – tzw. globalne cele:
- Łagodzenie zmian klimatu – dążenie do osiągnięcia szczytu emisji gazów cieplarnianych tak szybko, jak to możliwe, a następnie ich szybka redukcja do poziomu równowagi między emisjami a pochłanianiem (neutralność klimatyczna) w drugiej połowie XXI wieku. Każdy kraj zobowiązuje się do przedstawiania coraz ambitniejszych NDC co pięć lat.
- Adaptacja do skutków zmian klimatu – wzmacnianie odporności społeczeństw i ekosystemów na nieuniknione już skutki ocieplenia, takie jak susze, powodzie czy podnoszenie się poziomu mórz. Państwa rozwijające się mają otrzymywać wsparcie finansowe i technologiczne w tym zakresie.
- Przepływy finansowe – zapewnienie, że światowe fundusze inwestycyjne będą zgodne z niskoemisyjnym i odpornym na zmiany klimatu rozwojem. Kraje rozwinięte zobowiązały się do mobilizowania 100 miliardów dolarów rocznie do 2020 roku (a później do 2025 roku) na rzecz krajów rozwijających się, aby pomóc im w transformacji energetycznej i adaptacji.
Wdrożenie porozumienia nadzorowane jest przez mechanizm globalnego przeglądu (tzw. Global Stocktake), który odbywa się co pięć lat. Pierwszy taki przegląd miał miejsce w 2023 roku podczas COP28 w Dubaju i wykazał, że obecne zobowiązania są niewystarczające, by utrzymać ocieplenie w granicach 1,5°C. Kolejne rundy NDC – zaplanowane na 2025 rok – mają być już znacząco bardziej ambitne.
Znaczenie dla Polski i świata
Dla Polski porozumienie paryskie oznacza konieczność przeprowadzenia głębokiej transformacji gospodarki, która wciąż w znacznym stopniu opiera się na węglu kamiennym i brunatnym. Jako członek Unii Europejskiej nasz kraj uczestniczy w realizacji Europejskiego Zielonego Ładu, który wdraża cele paryskie na poziomie kontynentu. Polska zobowiązała się do redukcji emisji o co najmniej 55% do 2030 roku (w porównaniu z 1990 rokiem) oraz osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 roku. Oznacza to rozwój odnawialnych źródeł energii, takich jak farmy wiatrowe na Bałtyku i fotowoltaika, modernizację sieci energetycznej oraz sprawiedliwą transformację regionów górniczych.
Globalnie porozumienie paryskie stało się najważniejszym narzędziem dyplomacji klimatycznej. Choć nie zawiera sankcji za niewywiązywanie się z NDC, presja międzynarodowa i mechanizm przejrzystości (raportowanie emisji i postępów) skutecznie motywują rządy do działania. Uznawane jest za sukces, ponieważ łączy niemal wszystkie państwa świata (195 sygnatariuszy) wokół wspólnego celu. Krytycy wskazują jednak na zbyt wolne tempo realizacji i lukę między deklaracjami a rzeczywistymi działaniami. Mimo to porozumienie pozostaje kluczowym punktem odniesienia dla polityk klimatycznych, inwestycji w zieloną energię oraz międzynarodowej współpracy naukowej i technologicznej. Jego sukces zależy od determinacji każdego kraju – w tym Polski – do przełożenia globalnych celów na konkretne, lokalne decyzje.